Υπερβολική ταχύτητα, αλκοόλ και παραβίαση Stop ή ερυθρού σηματοδότη είναι από τις αιτίες εκείνες που φαίνεται να έχουν συχνότερα την ευθύνη για κάποιο σοβαρό τροχαίο. Σπανιότατα όμως γίνεται λόγος για την υπνηλία, που ευθύνεται για το 1 στα 4 θανατηφόρα ατυχήματα στην άσφαλτο.
Του Γιώργου K. Ποταμίτη
Ιατρού, Ωτορινολαρυγγολόγου
Τα τροχαία ατυχήματα είναι η τρίτη συχνότερη αιτία θανάτου παγκοσμίως στα άτομα ηλικίας 5 έως 44 ετών, ενώ προβλέπεται να είναι η πέμπτη συχνότερη αιτία θνησιμότητας ανεξαρτήτως ηλικίας. Από οικονομικής πλευράς, υπολογίζεται ότι τα τροχαία ατυχήματα κοστίζουν 1-3% του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος αναλόγως της χώρας που αφορούν.
Υπάρχουν αρκετά στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν ότι η υπνηλία ανεξαρτήτως αιτιολογίας, αποτελεί κύριο παράγοντα κινδύνου για πρόκληση ατυχήματος, καθώς προκαλεί όχι μόνο μείωση της προσοχής, αλλά και αύξηση του χρόνου αντίδρασης. Το συχνότερο αίτιο υπνηλίας είναι η κακή υγιεινή του ύπνου. Παρατεταμένο ωράριο εργασίας, έντονες και υπεράριθμες κοινωνικές ενασχολήσεις, διαταραχές κιρκάδιου κύκλου καθώς και παθολογία κατά τον ύπνο, είναι ορισμένοι μόνο παράγοντες που επιδεινώνουν το αίσθημα υπνηλίας.
Το σύνδρομο υπνικής άπνοιας
Ο ύπνος δεν είναι μια παθητική κατάσταση της καθημερινής ζωής μας, αλλά επηρεάζει ουσιαστικά τις δραστηριότητές μας. Οι λειτουργικές μας ικανότητες, η σωματική και η ψυχική μας κατάσταση επηρεάζονται με πολλούς τρόπους από τον ύπνο μας, που για να είναι αναζωογονητικός πρέπει να είναι αδιατάρακτος και συνεχής.
Από τις παθολογικές καταστάσεις, το υπνοαπνοϊκό σύνδρομο ή όπως αλλιώς λέγεται σύνδρομο της άπνοιας στον ύπνο ή υπνικής άπνοιας (ΣΑΥ) – η διακοπή της αναπνοής κατά τον ύπνο από μερικά δευτερόλεπτα έως και πάνω από ένα λεπτό -είναι η συχνότερη αιτία ημερήσιας υπνηλίας, ενώ προκαλεί επίσης και κόπωση. Το ΣΑΥ είναι πολύ συχνό στο γενικό πληθυσμό και οι πάσχοντες αναφέρουν σχεδόν πάντα ότι ροχαλίζουν. Υπολογίζεται ότι πέραν του 4% -6% των αντρών και του 2% των γυναικών πάσχουν από το σύνδρομο.
Τα τελευταία 30 χρόνια έχουν γίνει διάφορες έρευνες σχετικά με τη σχέση του συνδρόμου και των τροχαίων ατυχημάτων. Φαίνεται λοιπόν ότι το 25% των θανατηφόρων και το 16% του συνόλου των τροχαίων ατυχημάτων οφείλεται στην ημερήσια υπνηλία, ενώ θεωρείται βέβαιο ότι και ένα άλλο ποσοστό των τροχαίων οφείλεται σε στάδια προ-υπνηλίας. Πρέπει δε να τονίσουμε ότι η χρήση αλκοόλ, σε οποιαδήποτε ποσότητα, από άτομα που πάσχουν από ΣΑΥ και οδηγούν τους μετατρέπει σε «δολοφόνους».
Ωστόσο, μελέτες έχουν δείξει ότι οι ασθενείς είναι διστακτικοί στο να δηλώσουν τα ατυχήματα και επίσης πολλές φορές είναι αδιάγνωστοι την ώρα του ατυχήματος. Ακόμα και τα πορίσματα από την αστυνομία και τις ασφαλιστικές εταιρείες υποεκτιμούν το πρόβλημα, καθώς πολλά ατυχήματα μπορεί να μην δηλώνονται ή να μην σημειώνεται καν η παρουσία του ΣΑΥ στο πόρισμα.
Μήπως πάσχετε από ΣΑΥ;
Παράγοντες κινδύνου για το σύνδρομο υπνικής άπνοιας είναι η παχυσαρκία, η υπερτροφία των αμυγδαλών – στενώσεις αυλού φάρυγγα, η ηλικία (υψηλότερος επιπολασμός του ΣΑΑΥ στους ηλικιωμένους), κρανιοπροσωπικές ανωμαλίες αλλά και το φύλο, καθώς το ΣΑΥ εμφανίζεται συχνότερα σε άνδρες. Φαίνεται λοιπόν ότι η φαινομενικά «αθώα» αύξηση του βάρους κατά 10% οδηγεί σε αύξηση κατά 32% των αποφρακτικών απνοιών, ενώ αντιθέτως η μείωσή του κατά 10% οδηγεί σε μείωση τους κατά 26%. Επίσης, ένας πρακτικός τρόπος αξιολόγησης της πιθανότητας να πάσχει κάποιος από ΣΑΥ είναι η περίμετρος του λαιμού του να ξεπερνάει τα 42 εκ. (στους άνδρες) ή τα 39 εκ. στις γυναίκες.
Εκτίμηση της υπνηλίας
H κλίμακα Epworth (Εικόνα 1) προσφέρει τη δυνατότητα υποκειμενικής εκτίμησης και λόγω της απλότητας στη χρήση της, είναι πολύ δημοφιλή στις κλινικές ύπνου. Ο ίδιος ο εξεταζόμενος απαντά στις ερωτήσεις και ακολούθως υπολογίζεται το άθροισμα των απαντήσεων του (ESS).Τιμές ESS 11 καταδεικνύουν παθολογική ημερήσια υπνηλία. Αντικειμενική εκτίμηση Δυστυχώς δεν υπάρχει κάποιο τεστ που να θεωρείται “gold standard” για την εκτίμηση της υπνηλίας.
Η δοκιμασία MSLT (Multiple Sleep Latency Test) είναι η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη εξέταση για το σκοπό αυτό. Ο ασθενής υποβάλλεται σε συνεχόμενες δοκιμασίες ύπνου με σκοπό να εκτιμηθεί κατά πόσο κοιμάται και σε ποια στάδια του ύπνου εισέρχεται κάθε φορά.
Μία άλλη δοκιμασία που χρησιμοποιείται για την εκτίμηση της υπνηλίας είναι το MWT (Maintenance of Wakefulnes Test). Η εξέταση μοιάζει με το MSLT, αλλά σε αυτή την περίπτωση ο ασθενής προσπαθεί να παραμείνει ξύπνιος στο εργαστήριο ύπνου παρά να κοιμηθεί.
Καθώς η δοκιμασία οδήγησης σε πραγματικές συνθήκες για κάποιον που πάσχει από υπνηλία μπορεί να είναι επικίνδυνη για τη ζωή του, έχουν δημιουργηθεί διάφοροι προσομοιωτές οδήγησης σε εικονικό περιβάλλον. Εντούτοις, σήμερα, οι περισσότεροι προσομοιωτές χρησιμοποιούνται ακόμα σε ερευνητικά προγράμματα και δεν είναι ευρέως διαδεδομένοι στην κλινική πράξη.
Η ικανότητα οδήγησης
Η ATS (American Thoracic Society), στις πρόσφατες κατευθυντήριες της οδηγίες αναφέρει ότι οι οδηγοί που πάσχουν από ΣΑΥ, θεωρούνται υψηλού κινδύνου για τροχαία εάν υποφέρουν από μετρίου προς σοβαρού βαθμού υπνηλία και επιπλέον έχουν εμπλακεί σε προηγούμενα ατυχήματα ή σε παρ’ ολίγον ατυχήματα.
Βέβαια, η εκτίμηση του κάθε οδηγού είναι εξατομικευμένη λαμβάνοντας υπόψη διάφορα στοιχεία από το ιστορικό του όπως προηγούμενο ιστορικό ατυχημάτων, διάφορα φάρμακα και θεραπείες που τυχόν λαμβάνει (π.χ. αντιισταμινικά, ηρεμιστικά, υπναγωγά), τις συνήθειες και το επάγγελμα του (π.χ. κατάχρηση αλκοόλ, εργασία τύπου βάρδιας κλπ.)
Σε αμφίβολες περιπτώσεις, τα αντικειμενικά τεστ εκτίμησης υπνηλίας που προαναφέρθηκαν μπορεί να χρησιμοποιηθούν για να τεκμηριωθεί ή να αποκλειστεί επίσημα η υπνηλία.
Περιορίζοντας τον κίνδυνο
Τα τελευταία χρόνια η ιατρική κοινότητα έκανε άλματα προόδου σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα. Η πιο συχνή θεραπεία για την υπνική άπνοια είναι η συσκευή CPAP. Πρόκειται για μία συσκευή που ενώνεται με μία μάσκα, την οποία ο ασθενής φοράει την ώρα που κοιμάται, με αποτέλεσμα τη βελτίωση της αναπνοής του στον ύπνο. Έχει ήδη αποδειχτεί ότι η χρήση της συσκευής CPAP κατά τον ύπνο, εκτός από τα υπόλοιπα γνωστά ευεργετικά αποτελέσματα, μειώνει και τον κίνδυνο ατυχήματος, αφού βελτιώνει την ημερήσια υπνηλία
Μια ενδιαφέρουσα μελέτη από τις ΗΠΑ έδειξε ότι εάν όλοι οι ασθενείς με ΣΑΥ λάμβαναν αποτελεσματική θεραπεία, τότε αυτό θα στοίχιζε 3,18 δισεκατομμύρια δολάρια, αλλά θα εξοικονομούνταν 11,1 δις. δολάρια από τα ατυχήματα και θα σώζονταν 920 ανθρώπινες ζωές ετησίως.
Πρόσφατα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για θέματα ασφάλειας στην οδήγηση, εξέδωσε επίσημη οδηγία κατά την οποία το ΣΑΥ περιλαμβάνεται στις παθήσεις που πρέπει να διερευνώνται και να ελέγχονται στους επαγγελματίες οδηγούς πριν τη χορήγηση ή την ανανέωση της άδειας οδήγησης.
Ήδη οι κάτοχοι ερασιτεχνικής άδειας άνω των 80 ετών ελέγχονται για πιθανή άπνοια προκειμένου να ανανεωθεί το δίπλωμά τους.
Το ίδιο θα πρέπει να ισχύσει και στις ερασιτεχνικές άδεις εφόσον συντρέχουν κλινικές ενδείξεις (παχυσαρκία, υπερτροφία αμυγδαλών, μεγάλη γλώσσα, κρανιοπροσωπικές ανωμαλίες κ.λ.π. )
Τι μπορεί και τι πρέπει να γίνει
Στην Ελλάδα έχουμε 60 κλίνες σε εργαστήρια ύπνου. Πραγματοποιούνται δε 250 εξετάσεις/κλίνη ετησίως – δηλαδή έχουμε ένα σύνολο 15.000 εξετάσεων περίπου το χρόνο. Απαιτούνται λοιπόν, με τις σημερινές συνθήκες, πάνω από 133 έτη για να εξεταστεί – μία φορά – το 20% του πληθυσμού (2.000.000 άτομα) που εκτιμάται ότι ενδεχομένως πάσχει από άπνοιες .
Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι αποκτά ιδιαίτερη σημασία η αντικειμενική αξιολόγηση του πληθυσμού υψηλού κινδύνου – ιδιαίτερα των επαγγελματιών οδηγών με μεθόδους “screening”.
Τέτοια εύκολη «πρωτοβάθμια» εξέταση – βαθμολόγηση στο σπίτι κατά τον ύπνο είναι:
- Η ψηφιακή καταγραφή και αξιολόγηση των ήχων της αναπνοής κατά τον ύπνο – Snore Check – με τη βοήθεια μικροφώνου και ενός απλού ψηφιακού καταγραφικού
- H νυκτερινή οξυμετρία (μέτρηση κορεσμού αίματος σε οξυγόνο – με το ειδικό «μανταλάκι» στο δάκτυλο)
- Η μελέτη ύπνου στο σπίτι με φορητές συσκευές
Πρέπει, τέλος, να τονίσουμε πως δεν θα πρέπει να δίνεται επαγγελματική άδεια οδήγησης σε πάσχοντες από ΣΑΥ, εφόσον δεν υποβληθούν σε σχετική θεραπεία, ενώ και οι κάτοχοι ερασιτεχνικής άδειας θα πρέπει και αυτοί να λάβουν τα μέτρα τους, καθώς διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο εμπλοκής σε ατύχημα.
