Ο διακεκριμένος καρδιοχειρουργός και ομότιμος καθηγητής Ιατρικής του ΕΚΠΑ γράφει για τα όνειρα κατά τη γενική αναισθησία
Εξερευνώντας ένα από τα πιο μυστηριώδη φαινόμενα της ιατρικής: τα όνειρα κατά τη γενική αναισθησία.
Ήταν Φλεβάρης του 1989. Πετούσαμε πάνω από τη Μάγχη με ένα μικρό ελικοφόρο, από το Νιούκασλ της Αγγλίας στη Λιλ της Γαλλίας. Ο καιρός ήταν άστατος και η πτήση με συνεχείς αναταράξεις. Ήταν αδύνατο ακόμα και να πιεις καφέ, αφού σε κάθε σκαμπανέβασμα εκτινασσόταν στη χαμηλή οροφή κι έσταζε μετά πάνω σου σταγόνα σταγόνα. Ήμασταν πέντε άτομα όλα κι όλα: δύο οι πιλότοι και τρεις εμείς, η ιατρική ομάδα. Στις υπόλοιπες τρεις θέσεις είχαμε ασφαλίσει όλα τα απαραίτητα σύνεργα για τη λήψη και μεταφορά της καρδιάς μιας νεαρής δότριας που, δυστυχώς, υπήρξε θύμα τροχαίου.
Salvador Dali – Dreams, 1978
Το πρώτο μας μάθημα
Όλα κύλησαν ομαλά στην αρχή. Μας περίμεναν στο αεροδρόμιο, οι Γάλλοι συνάδελφοι στο χειρουργείο ήταν ευγενέστατοι, το όργανο άριστα προσεγμένο. Καθώς οι πνεύμονεςτης δότριας είχαν κριθεί ακατάλληλοι για μεταμόσχευση, η διαδικασία λήψης της καρδιάς αποδείχθηκε πιο σύντομη και εύκολη. Η επιστροφή προς το αεροδρόμιο έγινε με ένα ολοκαίνουργιο, θυμάμαι, ασθενοφόρο.
Χαρούμενοι και ανακουφισμένοι, επιβιβαστήκαμε ξανά στο μικρό μονοκινητήριό μας. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τις αναταράξεις εκείνης της επιστροφής. Μια συνάδελφος νοσηλεύτρια είχε αγκαλιάσει σφιχτά το παγωμένο δοχείο συντήρησης και μεταφοράς της καρδιάς, τρέμοντας μήπως γλιστρήσει στον διάδρομο, χτυπήσει στα καθίσματα, σπάσει και χυθούν τα παγάκια. Τα σάντουιτς της επιστροφής είχαν ήδη σκορπιστεί παντού, καθώς σε ένα κενό αέρος ο δίσκος εκτινάχθηκε στο ταβάνι. Ευτυχώς, είχαμε προλάβει να φάμε κάτι λίγο πριν την απογείωση.
Φτάσαμε κατά τις 4 το ξημέρωμα. Στο χειρουργείο, με ανοιχτό το στέρνο και άδειο περικάρδιο, περίμενε ήδη ναρκωμένη η 55χρονη λήπτρια. Η μεταμόσχευση στέφθηκε με επιτυχία. Το ίδιο απόγευμα η ασθενής ξύπνησε, αποσωληνώθηκε και με μεγάλη χαρά διαπιστώσαμε ότι μας αναγνώριζε. Ανακουφίστηκα· ο εγκέφαλός της λειτουργούσε εξίσου καλά με τη νέα της καρδιά.
Βλέπουμε όνειρα κατά τη γενική αναισθησία;
Το επόμενο πρωί, όμως, τη βρήκα καθιστή στο κρεβάτι, ιδιαίτερα σκεπτική. «Με βασανίζει ένα όνειρο που είδα στο χειρουργείο και το θυμάμαι ακόμα», μου εξομολογήθηκε. «Ντροπή μου, σε δύο μήνες θα γίνω γιαγιά, αλλά να… Έβλεπα μια νεαρή κοπέλα. Θυμάμαι, φιλιόμασταν, ήμασταν σ’ ένα παλιό παλάτι όπου δεν έχω πάει ποτέ. Μετά πήγαμε βόλτα σε έναν ζωολογικό κήπο και γύρω μας μιλούσαν γαλλικά – νομίζω, δεν πολυκαταλάβαινα. Και να σου πω και κάτι; Εγώ δεν είχα ποτέ στη ζωή μου σχέση με γυναίκα, πόσο μάλλον τόσο νεαρή, σαν την κόρη μου… Εσύ πώς το εξηγείς αυτό;»
Δεν το συνέδεσα αμέσως. Σύντομα όμως συνειδητοποίησα ότι αυτό το όνειρο, γεμάτο εικόνες, πρόσωπα και τοπία, έμοιαζε να σχετίζεται άμεσα με την πόλη της Λιλ και, πιθανότατα, με τη ζωή της νεαρής δότριας. Αυτό το περιστατικό –μολονότι εμπεριέχει στοιχεία που αγγίζουν τα όρια της μυθοπλασίας, με κίνδυνο υποκειμενικής παρερμηνείας– με έβαλε σε σκέψεις: Βλέπουμε τελικά όνειρα κατά τη διάρκεια της γενικής αναισθησίας στο χειρουργικό τραπέζι; Σχετίζονται αυτά με την επέμβαση; Και το πιο προκλητικό: κουβαλάνε μήπως οι μεταμοσχευμένες καρδιές στο μυοκάρδιό τους μια δική τους, «κυτταρική» μνήμη, την οποία μεταφέρουν στον λήπτη;
Φυσικά όνειρα: Μια σύντομη ιστορική αναδρομή
Η σημασία των ονείρων αποτελούσε πάντα ένα συναρπαστικό αίνιγμα για την ανθρωπότητα. Στους πρώιμους πολιτισμούς θεωρούνταν ιερά μηνύματα από το θείο, που συνέδεαν τον φυσικό με τον πνευματικό κόσμο. Στις κοινωνίες των ιθαγενών, οι άνθρωποι πίστευαν ότι τα όνειρα μετέδιδαν σοφία, καθοδηγούσαν τον άνθρωπο στη ζωή και τον προετοίμαζαν για μεγάλα γεγονότα, όπως μια καταστροφή ή ο θάνατος. Το αρχαιότερο γραπτό τεκμήριο ονειροκριτικής, αποτυπωμένο σε σφηνοειδή γραφή, προέρχεται από τη Μεσοποταμία και από το περίφημο «Έπος του Γκιλγκαμές», όπου ο ήρωας ερμηνεύει τις μυστικές προθέσεις των θεών μέσω των νυχτερινών του οραμάτων. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι διέκριναν τα «καλά όνειρα», που έστελνε ο θεός Ώρος, από τα «κακά», του θεού Σεθ, και απέδιδαν σ’ αυτά θεραπευτικές ιδιότητες.
Στα Ασκληπιεία της ελληνικής αρχαιότητας, οι ιερείς προκαλούσαν στους ασθενείς μια κατάσταση εγκοίμησης μέσω λουτρών, βοτάνων και θυμιαμάτων. Οι ασθενείς «συναντούσαν» τον θεό Ασκληπιό και πολλοί ξυπνούσαν θεραπευμένοι. Ο Ιπποκράτης, μάλιστα, χρησιμοποίησε τα όνειρα για διαγνωστικούς σκοπούς, παρατηρώντας ότι οι υγιείς άνθρωποι βλέπουν όνειρα με λογική σειρά, ενώ οι ασθενείς καταδιώκονται από μπερδεμένες αισθητηριακές καταστάσεις. Αργότερα, φιλόσοφοι όπως ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Ηράκλειτος απομάκρυναν το φαινόμενο από τον μύθο της «θείας φωνής», ενώ ο Αρτεμίδωρος συνέγραψε την «Ονειροκριτική», μελετώντας πάνω από 3.000 όνειρα. Ακόμη και στην ομηρική Ιλιάδα, ένα από τα πρώτα καταγεγραμμένα όνειρα είναι εκείνο που στέλνει ο Δίας στον Αγαμέμνονα για να τον πείσει (δόλια) να εκστρατεύσει κατά της Τροίας.
Με την έλευση του χριστιανισμού, ξεχωρίζει το ιστορικό όνειρο του Ρωμαίου αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου, το γνωστό «Εν τούτω νίκα». Αν και η Βίβλος είναι γεμάτη με ονειρικά οράματα, η Εκκλησία αργότερα απαγόρευσε την απευθείας επικοινωνία με το θείο μέσω ονείρων χωρίς τη μεσολάβηση του κλήρου. Στον Μεσαίωνα δε, τα όνειρα υποβαθμίστηκαν σε «έργα του διαβόλου».
Χρειάστηκε να περάσουν αιώνες μέχρι το 1899, όταν ο Ζίγκμουντ Φρόιντ δημοσίευσε το μνημειώδες έργο του «Η ερμηνεία των ονείρων». Ο Φρόιντ χώρισε την ψυχή στο συνειδητό («Εγώ»), το ασυνείδητο («Αυτό») και το ηθικό «Υπερεγώ». Ισχυρίστηκε ότι κατά τη διάρκεια του ύπνου, οι αμυντικοί μηχανισμοί του Υπερεγώ χαλαρώνουν, επιτρέποντας στα καταπιεσμένα περιεχόμενα του ασυνείδητου (όπως οι απαγορευμένες φαντασιώσεις) να έρθουν στην επιφάνεια. Αν και η θεωρία του ότι όλα τα όνειρα αποτελούν εκπλήρωση σεξουαλικών επιθυμιών αντιμετωπίζεται σήμερα με σκεπτικισμό, ο Καρλ Γιουνγκ διεύρυνε αργότερα αυτή την οπτική, εισάγοντας την έννοια του «συλλογικού ασυνείδητου» και των αρχετύπων, βλέποντας τα όνειρα ως έναν μηχανισμό αυτορρύθμισης της ψυχής.
Σήμερα, ψυχίατροι και νευροεπιστήμονες συνεχίζουν να ερίζουν για την ακριβή χρησιμότητα των ονείρων: αποτελούν επεξεργασία των εμπειριών της ημέρας, έναν τρόπο επίλυσης προσωπικών προβλημάτων ή μήπως μια νευρωνική προετοιμασία για μελλοντικές καταστάσεις άγχους;
Από τον μύθο στην επιστήμη: Τα όνειρα υπό το φως της σύγχρονης έρευνας
Η γενική αναισθησία αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής, καθώς επιτρέπει τη διενέργεια περίπλοκων επεμβάσεων εξαλείφοντας τον πόνο, τη μνήμη και την επίγνωση. Για τους περισσότερους, η εμπειρία αυτή ισοδυναμεί με ένα απόλυτο «κενό». Ωστόσο, ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών αφηγείται ότι ονειρεύτηκε κατά τη διάρκεια του χειρουργείου, περιγράφοντας από σύντομες εικόνες μέχρι ολοκληρωμένες σκηνές με έντονα συναισθηματικό περιεχόμενο. Το φαινόμενο αυτό γεννά ένα θεμελιώδες ερώτημα: είναι πράγματι η συνείδηση πλήρως «ανενεργή» υπό αναισθησία;
Στην επιστημονική μελέτη του ύπνου, ορόσημο υπήρξε το έτος 1953, όταν οι Ναθάνιελ Κλάιτμαν και Γιουτζίν Ασερίνσκι περιέγραψαν τον ύπνο ταχέων οφθαλμικών κινήσεων (REM sleep) και τον συνέδεσαν άμεσα με τα όνειρα. Η κλινική ηλεκτροεγκεφαλογραφία (EEG) αποκάλυψε ότι κατά τον ύπνο REM ο εγκέφαλος παρουσιάζει εξαιρετικά έντονη δραστηριότητα, παρόμοια μ’ εκείνη της εγρήγορσης: οι σφυγμοί και η αναπνοή γίνονται ακανόνιστοι, τα μάτια κινούνται γρήγορα πίσω από τα βλέφαρα, ενώ το σώμα περιέρχεται σε μια κατάσταση προσωρινής παράλυσης για να μην αναπαράγει τις κινήσεις του ονείρου.
Στο σύγχρονο χειρουργείο, εργαλεία όπως ο Διφασματικός Δείκτης (Bispectral Index – BIS) –μια συνεχής, μη επεμβατική τεχνολογία καταγραφής του βάθους της καταστολής– βοηθούν στην παρακολούθηση του εγκεφάλου. Παράλληλα, τεχνικές όπως αυτή του «απομονωμένου αντιβραχίου» χρησιμοποιούνται ερευνητικά για να διαπιστωθεί αν ο ασθενής μπορεί να ανταποκριθεί σε απλές εντολές, ενώ η Τομογραφία Εκπομπής Ποζιτρονίων (PET) έχει δείξει ότι κατά τα όνειρα ο μετωπιαίος λοβός (υπεύθυνος για τη βραχυπρόθεσμη μνήμη) υπολειτουργεί – κάτι που εξηγεί γιατί ξεχνάμε τα όνειρά μας μόλις ξυπνήσουμε. Δυστυχώς, η διενέργεια PET είναι πρακτικά αδύνατη μέσα σε ένα λειτουργικό χειρουργείο.
Στην ιατρική ορολογία, διακρίνουμε τα «όνειρα του φυσικού ύπνου» (Sleeping Dreams – SD), που αποτελούν εσωτερικές, μη ρεαλιστικές εμπειρίες, από τα «αναισθησιολογικά όνειρα» (Anaesthetic Dreams – AD). Τα τελευταία συχνά παρερμηνεύονται και συγχέονται με τη διεγχειρητική επίγνωση – δηλαδή την παθολογική κατάσταση όπου ο ασθενής αποκτά συνειδητότητα και θυμάται πραγματικά γεγονότα, ήχους ή πόνο από την επέμβαση. Για την αξιολόγηση της συνειδητότητας και των ονείρων στο χειρουργείο, οι αναισθησιολόγοι χρησιμοποιούν αμέσως μετά την αφύπνιση στη Μονάδα Μετεγχειρητικής Ανάνηψης το τροποποιημένο ερωτηματολόγιο Brice, το οποίο περιλαμβάνει πέντε συγκεκριμένες ερωτήσεις:
- Ποιο είναι το τελευταίο πράγμα που θυμάστε πριν κοιμηθείτε;
- Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που θυμάστε μόλις ξυπνήσατε;
- Θυμάστε οτιδήποτε από το μεσοδιάστημα μεταξύ ύπνου και αφύπνισης;
- Ονειρευτήκατε ή είχατε κάποια άλλη εμπειρία κατά τη διάρκεια της αναισθησίας;
- Ποιο ήταν το πιο δυσάρεστο στοιχείο της επέμβασής σας;
Χαρακτηριστικά του εγκεφάλου υπό αναισθησία: Φυσικός ύπνος έναντι χημικής καταστολής
Κρίσιμο ερώτημα: Υποδηλώνει, λοιπόν, το αναισθησιολογικό όνειρο πλημμελή ή «ελαφριά» αναισθησία; Αυτό το ερώτημα εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης. Η σύντομη απάντηση είναι όχι. Τα όνειρα κατά τη γενική αναισθησία είναι συχνά, αβλαβή και σχεδόν ποτέ δεν σημαίνουν ότι ο ασθενής είχε διεγχειρητική επίγνωση. Η αφύπνιση έπειτα από μια χειρουργική επέμβαση με έντονη ανάμνηση ενός ονείρου μπορεί να προκαλέσει έκπληξη ή και ανησυχία στον ασθενή. Είναι επόμενο και απολύτως φυσιολογικό ο ασθενής να αναρωτηθεί: «Ήμουν πράγματι κοιμισμένος;», «Μήπως ξύπνησα κατά τη διάρκεια της επέμβασης;»
Το όνειρο είναι εσωτερική υποκειμενική εμπειρία με σαφή απουσία αντίληψης του περιβάλλοντος και συνήθως αποτελεί ουδέτερη ή ευχάριστη εμπειρία συνδεδεμένη με την καθημερινότητα. Αντίθετα, η διεγχειρητική συνειδητότητα περιλαμβάνει επίγνωση και ανάμνηση πραγματικών γεγονότων, πόνο, ήχους από το περιβάλλον, αίσθημα παράλυσης, ψυχολογική δυσφορία. Κατά τη διάρκεια της αναισθησίας, το όνειρο είναι αθώο, αντίθετα, η συνειδητότητα αποτελεί «επιπλοκή» που μπορεί και πρέπει να προλαμβάνεται.
Υπάρχει μια θεμελιώδης νευροβιολογική διαφορά μεταξύ του φυσικού ύπνου και της χημικής καταστολής:
- Στον φυσικό ύπνο REM: Ο εγκέφαλος αναπαράγει μνήμες και οργανώνει πληροφορίες, με το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG) να είναι παρόμοιο με εγρήγορσης.
- Στη γενική αναισθησία: Τα φάρμακα (επηρεάζοντας νευροδιαβιβαστές όπως το GABA και το γλουταμινικό οξύ) προκαλούν βαθύ φαρμακολογικό κώμα. Οι εγκεφαλικοί ρυθμοί μετατρέπονται σε αργά, συγχρονισμένα πρότυπα δραστηριότητας, γνωστά ως καταστολή εκρήξεων (burst suppression). Το μοτίβο αυτό εναλλάσσει περιόδους πλήρους ηλεκτρικής σιγής με σύντομες εκρήξεις έντονης δραστηριότητας. Αυτή η κατάσταση δεν ευνοεί τη δημιουργία σύνθετων ονείρων.
Τα αναισθησιολογικά όνειρα εμφανίζονται με συχνότητα που κυμαίνεται από 5% έως 25% (ανάλογα με τη μελέτη) και λαμβάνουν χώρα κυρίως κατά την εισαγωγή (έναρξη) της αναισθησίας και, συχνότερα, κατά την αφύπνιση, όταν τα επίπεδα των φαρμάκων στον εγκέφαλο μειώνονται. Είναι συνήθως σύντομα, μικρότερης συναισθηματικής έντασης και λιγότερο «παράξενα» από τα κανονικά όνειρα, ενώ συνδέονται στενά με πρόσφατες καθημερινές εμπειρίες.
Παράγοντες που επηρεάζουν τα «αναισθησιολογικά όνειρα»
Η εμφάνιση και η ποιότητα των ονείρων εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες:
- Τα φάρμακα: Η χρήση ενδοφλέβιας προποφόλης συνδέεται συχνότερα με ευχάριστα όνειρα σε σχέση με τα εισπνεόμενα (πτητικά) αναισθητικά, όπως το σεβοφλουράνιο.
- Το βάθος αναισθησίας: Υψηλότερες τιμές BIS (ελαφρύτερη αναισθησία) σχετίζονται με αυξημένη αναφορά ονείρων κατά την αφύπνιση, όχι όμως και με μεταγενέστερη ανάκλησή τους.
- Τα δημογραφικά στοιχεία: Η νεαρότερη ηλικία και το γυναικείο φύλο σχετίζονται με αυξημένη συχνότητα ευχάριστων ονείρων.
- Η ψυχολογία: Μελέτη έδειξε ότι ασθενείς με χαμηλότερη βαθμολογία κατάθλιψης στην κλίμακα HADS (Hospital Anxiety and Depression Scale) έβλεπαν πιο όμορφα όνειρα. Αντίθετα, οι εφιάλτες είναι σπάνιοι (<5%) και συνδέονται άμεσα με υψηλά επίπεδα προεγχειρητικού άγχους ή με περιπτώσεις όπου η αναλγητική δόση μειώθηκε ελαφρώς, με αποτέλεσμα το σώμα να καταγράψει το χειρουργικό τραύμα ως «απειλή». Ο εγκέφαλος δεν αντιλαμβάνεται τον πόνο συνειδητά, αλλά τον μεταφράζει σε έναν εφιάλτη καταδίωξης ή εγκλωβισμού.
Το μήνυμα προς τους χειρουργούς και τους αναισθησιολόγους είναι σαφές: Συζητήστε με τον ασθενή σας, καθησυχάστε τον και μειώστε το προεγχειρητικό του άγχος. Η ανθρώπινη επαφή μπορεί να βελτιώσει δραστικά την ποιότητα της ονειρικής εμπειρίας στο χειρουργικό τραπέζι.
Ένα πιθανό θεραπευτικό εργαλείο για το μέλλον;
Πρόσφατα, ενδιαφέροντα δεδομένα υποδηλώνουν ότι τα όνειρα της αναισθησίας μπορούν να λειτουργήσουν θεραπευτικά. Μια καλά τεκμηριωμένη μελέτη του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ περιλάμβανε 474 ασθενείς, οι οποίοι υποβλήθηκαν σε γενική αναισθησία για τακτικό χειρουργείο με συγκεκριμένα αναισθησιολογικά φάρμακα. Οι ασθενείς αξιολογήθηκαν με συνεχή περιεγχειρητική παρακολούθηση με EEG και ερωτηματολόγιο βάσει πρωτοκόλλου στην ανάνηψη του χειρουργείου. Η μελέτη έδειξε ότι το 69% των ασθενών ανέφεραν όνειρα, με το 86% αυτών να είναι εξαιρετικά θετικά, προσφέροντας στους ασθενείς μετεγχειρητική βελτίωση της διάθεσης, μείωση του στρες και έντονο αίσθημα ψυχικής ανανέωσης. Οι ερευνητές από το Στάνφορντ συμπεραίνουν ότι η βαθιά αναισθησία μπορεί να αποτελέσει θεραπευτική επιλογή λόγω της θετικής μεταναισθητικής εμπειρίας και κλινικής βελτίωσης των ασθενών, πράγμα που θυμίζει και που θα μπορούσε να συνδεθεί με τις θεραπευτικές ιδιότητες των Ασκληπιείων της αρχαιότητας 2.500 χρόνια πριν!
Επίλογος: Η ανθεκτικότητα του ανθρώπινου νου
Τα όνειρα κατά τη διάρκεια της αναισθησίας αποκαλύπτουν κάτι βαθιά συγκινητικό και ανθρώπινο: ακόμη κι όταν η συνειδητότητά μας φαίνεται να σιωπά κάτω από την επήρεια ισχυρών χημικών σκευασμάτων, ο ανθρώπινος νους διατηρεί πεισματικά την ικανότητά του να δημιουργεί κόσμους, εικόνες και εμπειρίες. Είτε πρόκειται για απλά νευρωνικά «υπολείμματα» της φαρμακευτικής επίδρασης και αποδρομής είτε για βαθύτερες ψυχικές διεργασίες προστασίας από το χειρουργικό στρες, αυτά τα τεχνητά προκαλούμενα όνειρα αποτελούν ένα μοναδικό παράθυρο στον πιο αινιγματικό τομέα της ύπαρξής μας: τη συνείδηση. Μας υπενθυμίζουν ότι, ακόμη και στις πιο σιωπηλές και ευάλωτες στιγμές μας, ένα μέρος του εαυτού μας συνεχίζει να ονειρεύεται.
Επιλεγμένη βιβλιογραφία
1. Toscano Α et al., Erratum in Anesthesiology, 2007 Aug., 107(2): 362
2. Morrison AR, Henri Piéron and Nathaniel Kleitman: Two Major Figures of 20th Century Sleep Research, 2014 Mar., 1;37(3):621
3. Vertes RP, Linley SB, No cognitive processing in the unconscious, anesthetic-like, state of sleep, J Comp Neurol. 2021 Feb., 529(3): 524-538.
4. Brice DD, Hetherington RR, Utting JE, Aspects of awareness during anaesthesia, Br J Anaesth. 1970, 42(6): 535-545.
5. Yoshida A et al., Factors associated with quality of dreams during general anesthesia: a prospective observational study, J Anesth. 2021 Aug., 35(4): 576-580.
6. Sikka P et al., Feasibility of a Multicomponent Protocol to Promote Dreaming during Surgical Anesthesia, 2026 Jul., 1;145(1): 21-36
7. Dougenis D, Dreaming During General Anesthesia: Navigating the Interface of Consciousness. Proceedings of the European Association of Professors Emeriti, Athens 2026:16.
ΠΗΓΗ: www.athensvoice.gr
